Er zijn nummers die je meteen herkent aan de eerste seconde geluid, nog voordat er een noot is gespeeld. Het gestotterde “n n n n nineteen” van Paul Hardcastle is zo’n moment. Een simpele stotter, ontstaan uit een technische beperking van een vroege sampler, groeide uit tot een van de meest herkenbare openingszinnen uit de popgeschiedenis. Achter die stotter schuilt een verhaal over oorlog, technologie en toeval dat veel groter is dan de drie minuten die het nummer duurt. Dit is het verhaal van een Britse muzikant die met een documentaire, een sampler en een goed gevoel voor ritme in 1985 de hitlijsten van bijna de hele wereld veroverde.
Paul Hardcastle
Paul Louis Hardcastle werd geboren op 10 december 1957 in Kensington, Londen. Hij groeide op in een muzikale omgeving en ontwikkelde al vroeg een fascinatie voor elektronische geluiden en ritmes, iets wat in de jaren zeventig nog een nichebezigheid was. Zijn eerste stappen in de muziekindustrie zette hij in 1981 als toetsenist van de Britse soulband Direct Drive. Al snel daarna, in 1982, vertrok hij samen met zanger Derek Green om een nieuw duo te vormen onder de naam First Light. Dat project bracht enkele bescheiden hits voort in de Britse hitlijsten, maar hield het slechts twee jaar vol voordat het uit elkaar viel.
Na de breuk koos Hardcastle voor een solocarrière. Zijn eerste stap daarin was een cover van het nummer van het Amerikaanse elektrofunkduo D Train, een plaat die hem in een club diep had geraakt door de energie en de productie. Die synthfunkrichting bleek een gouden greep. Zijn vijfde single als soloartiest bracht hem de internationale doorbraak: het nummer haalde de tweede plaats in de Amerikaanse dance chart en verkocht meer dan een half miljoen exemplaren op twaalfinch vinyl. Die prestatie trok de aandacht van platenmaatschappij Chrysalis, waar een jonge A&R-man op zoek was naar nieuw elektronisch talent. Die ontmoeting zou uiteindelijk leiden tot het nummer waarmee Hardcastle wereldberoemd werd.
Hardcastle bleef ook na zijn grote hit actief in de muziek, als producer, remixer en later ook als radiopresentator. Hij trouwde in 1985 en kreeg drie kinderen, van wie er twee later zelf de muziekindustrie ingingen als producer en zangeres.
19
De inspiratie voor ’19’ ontstond nadat Hardcastle op een avond een Amerikaanse televisiedocumentaire opnam op een videoband. De documentaire ging over de gevolgen van posttraumatische stressstoornis bij Vietnamveteranen en bevatte archiefbeelden, nieuwsfragmenten en de stem van een bekende Amerikaanse verteller. Hardcastle bemonsterde die stem en verwerkte fragmenten van de documentaire in een elektronisch ritme, geïnspireerd op de vroege hiphopproducties met de drumcomputer die begin jaren tachtig furore maakten.
De titel verwijst naar de bewering uit de documentaire dat de gemiddelde leeftijd van een Amerikaanse gevechtssoldaat in Vietnam negentien jaar was, tegenover zesentwintig jaar tijdens de Tweede Wereldoorlog. Die claim is later door historici in twijfel getrokken, maar destijds gaf het nummer wel een schokkend en menselijk gezicht aan de oorlog, op een moment dat elektronische dansmuziek zelden een politieke boodschap droeg.
Het resultaat sloeg in als een bom. ’19’ bereikte de eerste plaats in de Britse hitlijst en bleef daar vijf weken staan. Ook in tal van andere landen ging het nummer naar de top, waaronder Duitsland, Zweden en Nederland. In de Verenigde Staten kwam de plaat tot de vijftiende plek in de popcharts, terwijl het de dancelijst wel aanvoerde. Om het internationale succes verder te vergroten liet Hardcastle speciale versies opnemen waarin bekende nieuwslezers uit Frankrijk, Spanje, Duitsland en Japan de gesproken tekst in hun eigen taal inspraken. Mede daardoor werd ’19’ in dertien landen de bestverkochte single van 1985, een prestatie die werd bekroond met een prestigieuze muziekprijs voor bestverkochte single van dat jaar.
Muzikaal past ’19’ naadloos in het elektronische klimaat van 1985, een jaar waarin synthesizers en drumcomputers de dienst uitmaakten in de hitlijsten. Terwijl bands als Depeche Mode, Yazoo en Bronski Beat de donkere, melancholische kant van synthpop verkenden en Gary Numan de kille robotachtige variant had gepopulariseerd, koos Hardcastle voor een vrolijker, meer op dans gericht elektrogeluid, met invloeden uit de vroege Amerikaanse hiphop. Tegelijkertijd werd 1985 ook het jaar waarin housemuziek in Chicago en Detroit begon te ontstaan, waarmee ’19’ precies op het kantelpunt zat tussen new wave, electro en de eerste voorlopers van house.
Het succes bleef niet zonder controverse. Een bekende Britse progressieve rockmuzikant meende dat een melodische lijn in ’19’ sterk leek op een passage uit zijn beroemde conceptalbum uit de jaren zeventig. Er volgde een schikking en zijn naam werd alsnog toegevoegd aan de credits van het nummer. Ook de Amerikaanse televisiezender van wie de documentaire afkomstig was, stapte naar de rechter omdat de samples zonder toestemming waren gebruikt.
The Commentators
Het populairste bewijs van hoe groot ’19’ destijds in Groot-Brittannië was, kwam in de vorm van een parodie. Nog in datzelfde jaar 1985 nam de Britse imitator en komiek Rory Bremner, optredend onder de eenmalige naam The Commentators, een nummer op met de titel ‘N N Nineteen Not Out’. Muzikaal was het een vrijwel identieke cover van ’19’, maar de tekst werd volledig omgebouwd tot een cricketverhaal. Bremner imiteerde bekende Britse cricketcommentatoren die met groeiende wanhoop verslag deden van de zwakke Engelse prestaties tijdens de testserie van 1984 tegen West-Indië, waarin de Engelse aanvoerder een gemiddelde van negentien punten haalde.
Het bijzondere aan deze cover is dat Hardcastle er zelf nauw bij betrokken was. Hoewel zijn platenmaatschappij hem afraadde om mee te werken aan een parodie van zijn eigen grote hit, schreef hij mee aan het nummer en trad hij zelfs op als producer. De cover werd op zichzelf een hit en bereikte de dertiende plaats in de Britse hitlijst, waar het zeven weken bleef staan. Het is een zeldzaam voorbeeld van een artiest die zijn eigen grootste succes laat parodiëren en daar actief aan meewerkt, wat veel zegt over de manier waarop ’19’ destijds al als een cultureel fenomeen werd gezien in plaats van alleen als een hitsingle.
Paul Hardcastle
’19’ verscheen als de eerste single van het gelijknamige album van Hardcastle, zijn vierde studioalbum, uitgebracht in 1985 bij Chrysalis Records. Het album bevatte naast de titeltrack ook andere door Hardcastle geproduceerde elektronische nummers, waaronder de latere single ‘Just for Money’. Opvallend aan het album is de reeks gastbijdragen: naast zangeressen en achtergrondzangers werkten ook gerenommeerde acteurs mee door gesproken stemfragmenten in te spreken voor verschillende tracks, een techniek die Hardcastle ook op ’19’ had toegepast met de gesamplede documentairestem.
Het album bereikte in het Verenigd Koninkrijk een bescheiden drieënvijftigste plaats in de albumlijst, wat in schril contrast staat met het enorme succes van de losse single. Dat is niet ongewoon voor het tijdperk: veel synthpop- en electroproducties uit het midden van de jaren tachtig dreven vooral op de kracht van één uitzonderlijke single, terwijl het bijbehorende album minder aansloeg bij het grote publiek. Toch bevestigde het album de status van Hardcastle als een veelzijdig producer die verder ging dan het maken van één hit, en het legde de basis voor zijn latere werk als remixer en componist voor onder meer film en televisie.
Rain Forest
Nog voordat ’19’ de wereld veroverde, had Hardcastle al een aanzienlijk succes geboekt met de single ‘Rain Forest’. Dat nummer, gebouwd rond dezelfde synthfunkesthetiek die zijn latere werk zou kenmerken, bereikte de tweede plaats in de Amerikaanse dance chart en verkocht meer dan een half miljoen exemplaren op twaalfinch vinyl, destijds het favoriete formaat van clubs en dj’s. Waar ’19’ vooral leunde op gesproken samples en een politieke boodschap, draaide “Rain Forest” om een ritmisch, gelaagd geluid van synthesizers dat de sfeer van een tropisch oerwoud moest oproepen.
Het is precies dit nummer dat Hardcastle op de radar zette van de platenmaatschappij die hem uiteindelijk zou signeren en die de weg vrijmaakte voor ’19’. Zonder het succes van “Rain Forest” in de Amerikaanse clubscene was het maar de vraag of Hardcastle ooit de kans had gekregen om zijn Vietnamproject uit te brengen bij een groot label. Het nummer laat bovendien zien dat Hardcastle al vóór zijn wereldhit een herkenbare signatuur had ontwikkeld: strakke elektronische ritmes, gelaagde synthesizerpartijen en een gevoel voor melodie dat verder ging dan de gemiddelde dancetrack van die tijd.
Veertig jaar na de release klinkt ’19’ nog altijd als een tijdscapsule van 1985, maar dan wel een die verrassend actueel is gebleven. De combinatie van gesproken woord, sampling en een sociaal geladen onderwerp was destijds baanbrekend en zou later door talloze artiesten in uiteenlopende genres worden nagevolgd. Hardcastle zelf heeft het nummer door de jaren heen telkens opnieuw uitgebracht in nieuwe mixen, tot en met heruitgaven die decennia na de release nog altijd hun weg vinden naar nieuwe generaties luisteraars.
Wat ’19’ uiteindelijk zo bijzonder maakt, is dat het nooit alleen om de techniek ging. De stotterende stem, de kille synthesizers en de documentairefragmenten dienden een groter doel: een menselijk verhaal vertellen over jonge soldaten die te vroeg naar het front werden gestuurd. Dat een danstrack met zo’n zware boodschap wereldwijd de hitlijsten kon aanvoeren, zegt veel over de kracht van popmuziek om zware onderwerpen toegankelijk te maken zonder de ernst ervan te verliezen. Het is precies die combinatie van innovatie, toeval en betekenis die ’19’ tot een blijvende parel in de geschiedenis van de popmuziek maakt.