Toen Stevie Wonder in september 1976 ‘Songs in the Key of Life’ uitbracht, was hij met zijn 26 jaar al een van de succesvolste muzikanten in de popmuziek. Met albums als ‘Talking Book’ (1972) en ‘Innervisions’ (1973) had hij begin jaren zeventig een artistiek en commercieel hoogtepunt bereikt. Even overwoog hij de muziekindustrie achter zich te laten om zich in Ghana in te zetten voor gehandicapte kinderen, maar uiteindelijk won zijn creatieve geest het van een ander bestaan. Het resultaat was een eclectisch dubbelalbum waarop funk, jazz, soul, gospel, latin en pop samensmolten en thema’s als liefde, geloof en maatschappelijke ongelijkheid samenkomen. ‘Songs in the Key of Life’ werd een enorm succes, met hits als ‘I Wish’ en ‘Sir Duke’, en leverde Wonder onder meer de Grammy voor Album of the Year op.
Vijftig jaar later geldt ‘Songs in the Key of Life’ als een van Stevie Wonders bekendste en meest geliefde albums, algemeen beschouwd als een van de grote meesterwerken uit de popgeschiedenis. Reden genoeg om stil te staan bij het gouden jubileum. Afgelopen september kondigde Wonder een Europese tournee aan waarin hij het album integraal uitvoert. Ook Nederland stond op het programma. Dat nieuws werd niet tegen dovemansoren gezegd, want Wonder loopt hier niet bepaald de deur plat. Zijn laatste Nederlandse optreden dateerde uit 2014, toen hij de hoofdact was op het North Sea Jazz Festival. De meester live aan het werk zien, was daarmee voor veel fans een buitenkans. De 17.000 kaarten voor de Amsterdamse Ziggo Dome waren binnen luttele minuten uitverkocht. Op de dag van het concert werden op de doorverkoopmarkt kaarten aangeboden voor exorbitante bedragen, oplopend tot 13.000 euro. Wie er op 28 oktober bij was, kreeg een drie uur durende show voorgeschoteld, vol nostalgie, muzikaal vakmanschap en een boodschap die niets aan actualiteit heeft verloren.
Zorgelijke toestand van de mensheid
De show opende, net als het album, met de soulvolle ballad ‘Love’s in Need of Love Today’ . Wonder bezingt hierin de zorgelijke toestand van de mensheid en de voortdurende strijd tussen liefde en haat. Het was een bedachtzame opening die meteen de toon zet. Lang duurde het niet voordat hij met ‘Have a Talk With God’ de overstap maakte naar een steviger, funky geluid. Het geloof wordt daarin voorgesteld als een bron van troost en houvast, een luisterend oor dat altijd beschikbaar is. De warme groove en de aanstekelijke ritmiek maakten van de spirituele boodschap allerminst een zwaarwichtige aangelegenheid.
Met ‘Village Ghetto Land’ en het instrumentale ‘Contusion’ liet Wonder vervolgens horen hoe veelzijdig het album is. Het ene moment klonk zijn muziek als een pijnlijk sociaal commentaar, het volgende als een virtuoze jazzrockcompositie. Die afwisseling vormde een van de grote aantrekkingskrachten van ‘Songs in the Key of Life’: Wonder liet zich muzikaal of inhoudelijk niet begrenzen.
Uitbundige bigband sound
Daaropvolgend was het tijd voor ‘Sir Duke’, zijn swingende eerbetoon aan jazzgrootheid Duke Ellington. De blazers kregen alle ruimte en de band schakelde moeiteloos over naar een uitbundige bigband sound. Wonder had het zichtbaar naar zijn zin. Het is een van die momenten waarop de muziek geen uitleg nodig had, omdat de energie, het spelplezier en de aanstekelijke melodie voor zich spraken. Met ‘I Wish’ dook Wonder vervolgens zijn jeugd in. Hij verlangde terug naar de zorgeloze dagen van de jaren vijftig en zestig, toen kattenkwaad op het schoolplein nog kon uitlopen op een bezoekje aan de directeur. De herinneringen werden gedragen door een onweerstaanbare funk die de Ziggo Dome in beweging bracht. De band rekte het nummer uit met instrumentale passages waarin de muzikanten elkaar de ruimte gaven om te schitteren. Het is muziek die tegelijkertijd terugkijkt en volop in het moment leeft.
Die combinatie van vakmanschap en spontaniteit kreeg een vervolg in ‘Knocks Me Off My Feet’ en ‘You Are the Sunshine of My Life’, de laatste afkomstig van het album ‘Talking Book’. Wonder zocht nadrukkelijk de interactie met de zaal en nodigde het publiek uit om mee te zingen en te improviseren. Wat begon als een uitvoering van bekende liedjes, groeide uit tot een gezamenlijk muzikaal avontuur. Zelfs een uitstapje naar Michael Jacksons ‘Billie Jean’ paste moeiteloos in het geheel. Het illustreerde hoe vanzelfsprekend Wonder schakelt tussen zijn eigen repertoire en de muziek van anderen die hij bewondert.
Maatschappelijke betrokkenheid
Met ‘Pastime Paradise’ veranderde de sfeer. De indringende compositie, gedragen door de strijkers, klonk als een waarschuwing tegen het najagen van materiële rijkdom en het verheerlijken van een geïdealiseerd verleden. Wonder houdt de luisteraar een spiegel voor: wie zich blindstaart op wat was of wat hij bezit, dreigt te vergeten wat er in het hier en nu werkelijk toe doet. Het is een thema dat aansluit bij de maatschappelijke betrokkenheid die als een rode draad door zijn oeuvre loopt.
Na de eerste helft van de show volgden meer muzikale en persoonlijke hoogtepunten. In ‘Isn’t She Lovely’, oorspronkelijk geschreven ter gelegenheid van de geboorte van zijn dochter Aisha, kreeg die persoonlijke kant alle ruimte. Voorafgaand aan het nummer stelde Wonder zijn negen kinderen aan het publiek voor. De liefde voor zijn gezin werd zo onderdeel van een bredere boodschap over verbondenheid en menselijkheid. Het nummer zelf was een uitbundige viering van nieuw leven, en met zijn herkenbare mondharmonicaspel een stralend middelpunt. Een warm en ontwapenend moment.
Wonder behaalde niet altijd alle hoge noten meer, maar zijn stem klonk nog opvallend sterk. Ze heeft dan aan souplesse iets ingeboet, maar bezit nog altijd die kenmerkende combinatie van soul, charme en zeggingskracht. Hij wist zijn publiek niet alleen muzikaal mee te nemen, maar ook met zijn verhalen en overtuigingen. Wonders muzikale kwaliteiten en de manier waarop hij zijn materiaal interpreteert wekken keer op keer bewondering. Zijn optreden was daardoor meer dan een aaneenschakeling van klassiekers.
Indrukwekkend muziekgezelschap
Voor de uitvoering had hij een indrukwekkend 30-koppig muziekgezelschap meegenomen, met onder anderen een strijkerssectie, vijf blazers en zes achtergrondvocalisten. Onder leiding van musical director en toetsenist Greg Phillinganes, die eerder met onder anderen Michael Jackson, Eric Clapton en Toto werkte, werd het album met grote precisie tot leven gebracht. Binnen de verzorgde uitvoeringen bleef volop ruimte voor improvisatie en spetterende solo’s. De nummers werden regelmatig opgerekt zonder dat de spanningsboog verloren ging. Oorstrelend was de gastbijdrage van de jonge harpiste Brandee Younger aan ‘If It’s Magic’. Haar spel onderstreepte het sprookjesachtige karakter van het nummer en gaf het een bijzondere dimensie in de live-uitvoering.
De show bereikte zijn emotionele hoogtepunt met ‘As’, een van Wonders meest geliefde composities. De uitbundige gospelinvloeden en de onvoorwaardelijke liefdesverklaring maakten het nummer tot een overtuigend muzikaal statement. Wonder zong niet alleen over liefde, hij liet de zaal die liefde ook voelen. Met ‘Another Star’ volgde een feestelijke ontlading waarin latinritmes en soul samensmolten tot een onweerstaanbare groove. Maar zelfs toen was de avond nog niet voorbij. Na een uitvoering van John Lennons ‘Imagine’, gezongen door zijn dochter Zaiah, keerde Wonder terug voor de ultieme finale. De eerste tonen van ‘Superstition’ waren voldoende om de Ziggo Dome opnieuw op zijn grondvesten te laten trillen. Het kenmerkende clavinetgeluid, de stuwende bas en de messcherpe groove vormden het startschot voor een laatste uitbarsting van muzikaal vuurwerk. Een betere afsluiting is nauwelijks denkbaar.
Meer dan entertainment
Toch is het niet alleen het muzikale vakmanschap dat dit concert bijzonder maakte. In de Ziggo Dome liet Stevie Wonder zien dat muziek veel meer kan zijn dan entertainment. Zijn liedjes gaan over liefde, vrijheid, gelijkwaardigheid en de verantwoordelijkheid die mensen voor elkaar dragen. Tijdens zijn optreden benadrukte hij dat liefde het antwoord is op een wereld die steeds verder verdeeld raakt. In een tijd waarin racisme, uitsluiting en vijandige ideologieën opnieuw aan terrein winnen, klinkt die boodschap niet als een vrijblijvende oproep tot saamhorigheid, maar als een dringende aansporing. Gelijkwaardigheid is geen kwestie van politieke voorkeur en menselijke waardigheid is geen onderwerp waarover valt te onderhandelen. Wonders muziek houdt ons een wereld voor waarin afkomst en huidskleur niet bepalen hoe we elkaar behandelen, maar waarin de mens zelf centraal staat.
Dat maakt ‘Songs in the Key of Life’ na vijftig jaar nog altijd relevant. De plaat is een ode aan het leven in al zijn facetten, met alle tegenstrijdigheden, zorgen en mogelijkheden die daarbij horen. Wonder liet horen dat muziek tegelijkertijd kan ontroeren, vermaken, verbinden en aan het denken zetten. Zijn idealisme klinkt misschien naïef in een wereld die dagelijks wordt geconfronteerd met onverdraagzaamheid en conflict, maar zijn muziek geeft dat idealisme een overtuigende stem. In de Ziggo Dome bleek ‘Songs in the Key of Life’ opnieuw een tijdloos meesterwerk. Niet alleen muzikaal, maar ook in de boodschap die het uitdraagt. Vijftig jaar na verschijnen is de plaat nog altijd springlevend. Net als Stevie Wonder. Een man die iets wezenlijks te zeggen heeft in de onrustige tijden waarin we leven. Een onvergetelijk mooie avond.