Het carnavalsnummer ‘Dikke Pens’ van De Kapotte Kachels mag niet terugkeren op Spotify. De rechtbank in Utrecht oordeelde dat het nummer geen toegestane parodie is op de ABBA-hit ‘Take A Chance On Me’. Het nummer werd in maart van het streamingplatform verwijderd nadat Universal Music bezwaar had gemaakt. Volgens de platenmaatschappij maakt ‘Dikke Pens’ inbreuk op de auteursrechten van de voormalige ABBA-leden Björn Ulvaeus en Benny Andersson, omdat het nummer is gebaseerd op ‘Take A Chance On Me’.
De Kapotte Kachels stapten daarop naar de rechtbank. De carnavalsgroep stelde dat ‘Dikke Pens’ onder de parodie-exceptie binnen het auteursrecht valt. De rechtbank ging niet mee in die redenering. De uitspraak betekent dat het nummer voorlopig niet beschikbaar komt via Spotify, maar over Youtube en dergelijke is niets gezegd. Daarom brengen wij nu een top 10 van geweldige nummers die ABBA hebben gecovers, gesampeld of geparodieerd:
The Jams – The Queen and I
Een eerdere opvallende juridische strijd rond het gebruik van muziek van ABBA speelde zich af rond ‘The Queen and I’ van The JAMs, de voorlopers van The KLF. Het nummer uit 1987 maakte uitgebreid gebruik van een sample van ABBA’s ‘Dancing Queen’ en leidde tot een conflict over auteursrechten. Het album waarop het nummer stond, ‘1987 (What the Fuck Is Going On?)’, werd uiteindelijk uit de handel gehaald nadat ABBA en de betrokken rechtenorganisaties bezwaar hadden gemaakt tegen het ongeautoriseerde gebruik van het materiaal. Op Youtube staat het nummer echter nog gewoon online…
Mark Knight – Voulez-Who?
Ook buiten de carnavalswereld zijn nummers van ABBA regelmatig gebruikt als basis voor nieuwe producties. Zo bracht de Britse dj en producer Mark Knight in 2016 het nummer ‘Voulez-Who?’ uit, waarin elementen van ABBA’s hit ‘Voulez-Vous’ werden verwerkt. De track liet zien dat het hergebruik van herkenbare ABBA-melodieën ook binnen de elektronische muziek voorkomt, waarbij het gebruik van samples een andere juridische context kan hebben dan een parodie met aangepaste teksten of een nieuwe boodschap.
Madonna – Hung Up
Madonna kreeg voor haar nummer ‘Hung Up’ wel toestemming om gebruik te maken van een bestaande ABBA-opname. De single uit 2005 bevat een herkenbare sample van ‘Gimme! Gimme! Gimme! (A Man After Midnight)’ uit 1979 van ABBA. Omdat Björn Ulvaeus en Benny Andersson zeer terughoudend waren met het toestaan van samples van hun muziek, was de toestemming bijzonder. In tegenstelling tot ‘Dikke Pens’ ging het bij ‘Hung Up’ niet om een parodie of een nieuwe tekst op basis van een bestaand nummer, maar om een officieel goedgekeurd gebruik van een deel van de oorspronkelijke compositie.
Edelweiss – Bring me Edelweiss
Een vergelijkbare discussie rond het gebruik van bestaand materiaal ontstond eerder bij het Zweedse duo Bring Me Edelweiss. Hun hit ‘Bring Me Edelweiss’ uit 1988 maakte op opvallende wijze gebruik van herkenbare elementen uit de ABBA-catalogus, waaronder de melodische structuur van ‘SOS’. Het nummer was bedoeld als een speelse bewerking en parodie op de toenmalige dance- en popcultuur en groeide uit tot een internationale hit. De aanpak van Bring Me Edelweiss laat zien dat het verschil tussen een creatieve parodie en een ongeoorloofde bewerking vaak afhankelijk is van de manier waarop bestaand werk wordt gebruikt, de bedoeling van de makers en de juridische beoordeling daarvan.
Immortal Technique – Rich Man’s World (1%)
Immortal Technique gebruikte in ‘Rich Man’s World (1%)’ een herkenbare melodische basis die verwijst naar het nummer ‘Money, Money, Money’ van ABBA. De rapper plaatste de oorspronkelijke vrolijke popstructuur tegenover een scherpe maatschappijkritische tekst over economische ongelijkheid, macht en de kloof tussen de rijkste groep in de samenleving en de rest van de wereld. Waar ABBA het thema geld benaderde vanuit een luchtiger perspectief, maakte Immortal Technique er een politieke aanklacht van tegen de manier waarop rijkdom en invloed verdeeld zijn. Het nummer is daarmee een voorbeeld van hoe een bestaand muzikaal uitgangspunt kan worden gebruikt voor een nieuwe artistieke boodschap met een duidelijk andere betekenis.
98° – Fly with me
‘Fly With Me’ van 98° laat zien dat het gebruik van muziek van ABBA ook op een andere manier kan plaatsvinden. Het nummer, afkomstig van het album ’98° and Rising’ uit 1998, bevat een heel subtiele sample van ABBA’s ‘Dancing Queen’. Voor het gebruik van het fragment werden de benodigde rechten geregeld, wat dan wel weer makkelijker was, aangezien 98° per toeval ook onder Universal Music valt…
Royce da 5’9″ – Merry Go Round
In het kader van de discussie rond het gebruik van ABBA-materiaal is ook de hiphoptrack ‘Merry Go Round’ van Royce da 5’9″ een opvallend voorbeeld. De rapper gebruikte voor het nummer een sample van het vroege ABBA-nummer ‘Merry-Go-Round’, dat in 1972 verscheen als B-kant van de single ‘People Need Love’. De sample leidde later tot problemen rond de rechten en het nummer werd uiteindelijk verwijderd van bepaalde streamingplatforms. Daarmee laat ‘Merry Go Round’ zien dat ook buiten de wereld van carnavalsmuziek het gebruik van herkenbare ABBA-fragmenten zonder volledige toestemming juridische gevolgen kan hebben.
The Fugees ft. A Tribe Called Quest, Busta Rhymes & John Forté – Rumble In The Jungle
In het kader van ABBA en het gebruik van samples is ‘Rumble In The Jungle’ van The Fugees met A Tribe Called Quest, Busta Rhymes en John Forté een belangrijk voorbeeld. Het nummer uit 1996 gebruikte een herkenbare baslijn uit ABBA’s ‘The Name Of The Game’ uit 1977. Daarmee was het één van de eerste hiphopnummers waarvoor ABBA toestemming gaf om officieel een sample van hun muziek te gebruiken. De samenwerking, gemaakt voor de soundtrack van de documentaire ‘When We Were Kings’ over het legendarische boksgevecht tussen Muhammad Ali en George Foreman, liet zien hoe de melodische pop van ABBA kon worden gecombineerd met de ritmes en energie van de jaren negentig hiphop.
Harry Enfield – Loadsamoney (Doin’ Up The House)
Een bekend voorbeeld van een muzikale parodie die wél een eigen leven ging leiden, was ‘Loadsamoney (Doin’ Up The House)’ van Harry Enfield. Het nummer was gebaseerd op de gelijknamige komische typetje Loadsamoney uit de Britse televisieshow ‘The Harry Enfield Show’ en gebruikte de stijl van een populaire popproductie om het gedrag en de houding van de hoofdpersoon op humoristische wijze neer te zetten. De parodie groeide uit tot een hit in het Verenigd Koninkrijk en werd later ook uitgevoerd tijdens liveoptredens. In tegenstelling tot veel gevallen waarin discussie ontstaat over auteursrechten, draaide deze uiting vooral om satire op een personage en een maatschappelijke verschijnsel, waarbij de herkenbare muzikale vorm onderdeel was van de humor.
De Kapotte kachels – Dikke Pens
En natuurlijk kan ‘ie niet ontbreken: ‘Dikke Pens’ van De Kapotte Kachels was een carnavalsnummer dat muzikaal sterk leunde op de bekende ABBA-hit ‘Take A Chance On Me’. De Brabantse carnavalsgroep gaf het nummer een eigen feestelijke invulling met een tekst die inspeelde op het typische carnavalsgevoel en humor rond eten, gezelligheid en overdaad. Volgens De Kapotte Kachels was ‘Dikke Pens’ bedoeld als een humoristische bewerking binnen de carnavalscultuur, terwijl Universal Music van mening was dat het gebruik van de compositie zonder toestemming een auteursrechtelijke inbreuk vormde. Hij mag dan niet op Spotify, op Youtube mag ie wel, en dus ook op Maxazine!