Twee noten. Dat is alles wat er nodig was. De basloop die in september 1990 uit elke radio klonk, duurde minder dan een seconde, maar was onmiddellijk herkenbaar voor iedereen die hem ooit had gehoord. ‘Ice Ice Baby’ van Vanilla Ice was geen langzame doorbraak, geen sluipend succes. Het nummer explodeerde in de hitlijsten, veroverde in rap tempo de nummer éénpositie in een dozijn landen en schreef geschiedenis als de eerste hiphopsingle ooit die de Amerikaanse Billboard Hot 100 aanvoerde. Dat het sample van die basloop geleend was van Queen en David Bowie, dat de artiest achter het nummer zijn eigen biografie had opgepoetst, en dat de kritiek hem van meet af aan met scepsis bekeek: het deed er in de herfst van 1990 allemaal niet toe. Het geluid had gesproken.
Vanilla Ice
Robert Matthew Van Winkle werd op 31 oktober 1967 geboren in Dallas, Texas, maar groeide op in de buitenwijken van Miami, Florida. Hij wordt gecrediteerd als de eerste blanke soloartiest die commercieel succes behaalde in de hiphopwereld en baande daarmee de weg voor latere blanke rappers. Zijn artiestennaam ontstond organisch op straat: vrienden gingen hem ‘MC Vanilla’ noemen vanwege zijn rijmvaardigheden, en toen hij lid werd van een breakdancegroep combineerde hij die bijnaam met een van zijn favoriete moves, ‘The Ice’.
Van Winkle groeide op in een omgeving die hem blootstelde aan twee muzikale werelden die voor de meeste mensen totaal gescheiden leken. Zijn broer luisterde naar rock-‘n-roll, terwijl hijzelf gefascineerd was door funk en hiphop. Die combinatie van invloeden zou later bepalend worden voor zijn geluid. Miami was in die jaren ook de bakermat van een eigen geluid, de zogenoemde Miami Bass: zwaar op bas, dansbaar, en doordrongen van de energie van een stad die nooit leek te slapen. Hij werd ontdekt door Tommy Quon, eigenaar van de nachtclub City Lights in Dallas, die hem koppelde aan clubdj Earthquake en de eerste stappen zette richting een serieuze platencarrière. Dat was de eerste stap richting een carrière die de muziekwereld op zijn kop zou zetten.
Ice Ice Baby
Van Winkle schreef ‘Ice Ice Baby’ naar eigen zeggen op zestienjarige leeftijd, gebaseerd op zijn ervaringen in South Florida. Het nummer belandde aanvankelijk op de B-kant van een release waarvan de A-kant een cover was van ‘Play That Funky Music’ van de disco-band Wild Cherry. Tommy Quon stuurde de single persoonlijk naar radiostations door het hele land, maar het nummer werd nauwelijks gedraaid en sloeg niet aan. Dat veranderde door één beslissing van één dj: toen dj Darrell Jaye op een radiostation in Georgia de B-kant draaide in plaats van de A-kant, won het nummer razendsnel aanhangers en volgden andere radiostations.
De kern van het nummer, die iconische basloop, was geleend van een ander legendarisch nummer. Het refrein samplet de baslijn van ‘Under Pressure’ uit 1981 van Queen en David Bowie, die aanvankelijk geen credits of royalties ontvingen voor het sample. Nadat vertegenwoordigers van Queen en Bowie dreigden met een rechtszaak wegens auteursrechtschending, werd de zaak buiten de rechtbank geschikt en moest Van Winkle financiële compensatie betalen. Bowie en alle leden van Queen kregen ook naamsvermelding als songschrijvers.
Het commerciële succes van ‘Ice Ice Baby’ was ongekend. Het was de eerste hiphopsingle ooit die de Amerikaanse Billboard Hot 100 aanvoerde. Daar bleef het succes niet alleen in Amerika: het nummer stond ook bovenaan de hitlijsten in Australië, België, Duitsland, Ierland, Nederland, Nieuw-Zeeland en het Verenigd Koninkrijk. De tijdgeest was er rijp voor. 1990 was het jaar dat hiphop eindelijk definitief doorbrak in de popmainstream, met naast Vanilla Ice ook MC Hammer als grote katalysator. Zijn danshit ‘U Can’t Touch This’ bracht hiphop massaal de woonkamer binnen. Vanilla Ice en MC Hammer deelden die ruimte, maar bedienden elk een iets ander publiek: Hammer was flamboyant en dansgericht, terwijl Vanilla Ice zich meer positioneerde als een echte straatrapper, al werd die authenticiteit later stevig in twijfel getrokken. De videoclip voor ‘Ice Ice Baby’, gedraaid op het dak van een pakhuis in Dallas voor een budget van slechts omgerekend 8.000 dollar, draaide op zware rotatie bij muziekzender The Box en wekte massale publieke interesse op.
Jedward
De kracht van een nummer meet je ook af aan wat andere artiesten ermee doen. ‘Ice Ice Baby’ heeft in de loop der jaren diverse bewerkingen gekregen, maar de meest opvallende kwam in 2010 van de Ierse tweelingbroers John en Edward Grimes, beter bekend als Jedward. Het duo, dat bekendheid had verworven via The X Factor, maakte een mash-up met de oorspronkelijke inspiratiebron van het nummer. Hun versie, getiteld ‘Under Pressure (Ice Ice Baby)’, combineerde elementen van zowel het Queen/Bowie-origineel als de Vanilla Ice-hit, met Van Winkle zelf als gastartiest. De single bereikte de nummer één-positie in Ierland en stond op twee in het Verenigd Koninkrijk, een opmerkelijke comeback voor een nummer dat twintig jaar eerder al zijn gloriedagen had gekend.
To the Extreme
‘Ice Ice Baby’ verscheen op het debuutalbum van Vanilla Ice, ‘To the Extreme’, uitgebracht op 10 september 1990 via SBK Records en EMI Records. Het album stond zestien weken achtereen bovenaan de Amerikaanse Billboard 200 en werd zeven keer platina gecertificeerd. Daarmee was het destijds het bestverkopende hiphopalbum aller tijden. In 1990 tekende Vanilla Ice bij SBK Records, die een eerder onafhankelijk uitgebracht album opnieuw uitbrachten, voorzien van nieuw artwork en nieuwe muziek. Het label betaalde daarvoor 325.000 dollar. Tegen januari 1991 was het het snelst verkopende album sinds ‘Purple Rain’ van Prince uit 1984, met zes miljoen verkochte exemplaren in slechts drie maanden. De kritieken waren gemengd: sommige recensenten prezen zijn energie en showmanship, anderen noemden de teksten oppervlakkig. De kopers lieten zich daar volstrekt niet door weerhouden.
Play That Funky Music
De single die eigenlijk als doorbraak was bedoeld werd uiteindelijk de opvolger. Na het succes van ‘Ice Ice Baby’ werd ‘Play That Funky Music’ opnieuw uitgebracht als zelfstandige single, met nieuwe teksten en een geremixte drumpartij. De cover van het Wild Cherry-nummer uit 1976 was bij zijn eerste release vrijwel onopgemerkt gebleven, maar profiteerde nu van de slipstream van zijn voorganger en bereikte de vierde positie in de Amerikaanse Billboard Hot 100 en de tiende plek in het Verenigd Koninkrijk. Rob Parissi, de schrijver van het originele Wild Cherry-nummer, spande een rechtszaak aan vanwege het niet crediteren van zijn bijdrage, en ontving uiteindelijk meer dan 500.000 dollar aan royalties. Het nummer toonde aan dat Vanilla Ice meer was dan een eendagsvlieg: twee grote hits in korte tijd, een uitverkochte wereldtournee als voorprogramma van MC Hammer, en een onverwachte cameo in de speelfilm ‘Teenage Mutant Ninja Turtles II: The Secret of the Ooze’, waarvoor hij ‘Ninja Rap’ schreef en uitvoerde.
Na de eerste golf van succes volgde een neergang die even steil was als de opkomst. Het publiek, dat hem aanvankelijk had omarmd, keerde hem de rug toe toen zijn geloofwaardigheid als straatrapper steeds verder werd ondergraven. Toch bleef Van Winkle muziek maken, experimenteerde hij met nu-metal en rock, en herbelegde hij zichzelf later als succesvol tv-persoonlijkheid en presentator van een renovatieprogramma. ‘Ice Ice Baby’ overleefde de spotternij en bleef bestaan als een van de meest herkenbare nummers van zijn decennium. Wat begon als een B-kant die per ongeluk werd gedraaid, eindigde als een mijlpaal in de geschiedenis van de popmuziek: het bewijs dat hiphop niet langer het exclusieve eigendom was van één gemeenschap, maar een taal die iedereen kon spreken, voor beter of voor slechter.